مبنای قراردادی برای حقوق مالکیت فکری به چه صورتی است؟

برخی از مبنای قرارداد اجتماعی برای توجیه نظام مالکیت فکری استفاده نموده‌اند. به عنوان مثال استرلینگ هنگام شمارش مبانی توجیه مالکیت فکری یکی از مبانی را قرارداد اجتماعی شمرده‌ است. وی می‌نویسد: کپی رایت ناشی از قرارداد میان پدیدآورنده اثر و اجتماع است.

اجتماع زمینه‌ای را فراهم می‌کند که در آن هنرمندان مبتکر پرورش یابند در عوض نیز پدیدآورنده اثر خود را به اجتماع داده، در ازای آن پاداش دریافت می‌کند. بنابراین نویسنده به منظور توجیه نظام مالکیت فکری، قراردادی اجتماعی و فرضی را میان پدیدآورنده اثر فکری و اجتماع ترسیم کرده است.

از مبنای قرارداد خصوصی نیز برای توجیه نظام مالکیت فکری می‌توان استفاده کرد.

حقوق آثار ادبی و هنری، حقوقی است که به پدیدآورنده یک اثر ادبی یا هنری داده می شود و از طریق آن به وی اختیار داده می شود تا تکثیر و عرضه اثر خود را کنترل کند و بهره برداری و استفاده از اثرش توسط دیگران را محدود می کند.

شرط حمایت از اثر هنری یا ادبی این است که اول ناشی از اندیشه، احساسات و تلاش فکری شخص پدیدآورنده باشد و برای اولین بار باشد که اثر در ایران انتشار می یابد. اثری که تقلید و کپی برداری از آثار دیگران باشد نمی تواند واجد شرایط حمایت باشد.

طبق ماده ۸ کنوانسیون مالکیت معنوی شامل حقوق مرتبط با موارد زیر خواهد بود:

– آثار ادبی، هنری و علمی؛

– نمایشهای هنرمندان بازیگر، صدای ضبط‌شده، برنامه‌های رادیویی؛

– اختراعات در کلیه زمینه‌های فعالیت‌ انسان؛

– کشفیات علمی؛

– طراحیهای صنعتی؛

– علائم تجاری، علائم خدماتی، نامهای تجارتی و عناوین؛

– حمایت در برابر رقابت نامطلوب؛

و سایر حقوقی که ناشی از فعالیت معنوی در قلمرو صنعتی، علمی، ادبی و هنری می‌باشد.

پدیدآورنده آثار هنری یا ادبی دارای دو قسم حق می باشد:

۱- حقوق مادی که شامل بهره برداری های مالی و اقتصادی از اثر می باشد

۲- حقوق معنوی که شامل حقوق مرتبط با شخص پدیدآورنده مانند حق برنام و عنوان اثر می باشد.

حقوق معنوی پدیدآونده اثر دائمی است ولی حقوق مادی، به مدت عمر پدیدآورنده اثر به اضافه ۵۰ سال از زمان فوت وی است که در آثار سینمایی، عکاسی و اثر متعلق به شخص حقوقی ۳۰ سال می باشد.

پدیدآورندگان آثار هنری و ادبی انتشار یافته در ایران نمی توانند حقوق خود را در سایر کشورها مطالبه نمایند همانطور که پدیدآورندگان آثار انتشاریافته در سایر کشورها نمی توانند از حقوق مادی اثر خود در ایران برخوردار باشند. این به دلیل این است که ایران تاکنون به عضویت معاهده های بین المللی حق مولف از جمله معاهده برن، معاهده حق مولف وایپو، معاهده رم و …. در نیامده است.

روشهای ثبت اختراع در ایران و جهان

الف: روش اعلامی

ب: روش تحقیقی

روش اعلامی : ثبت اختراع بنحو روش اعلامی بر اساس ادعای مخترع صورت می گیرد در این روش ادعای مخترع مقرون به صحت تلقی شده و به شرط عدم سابقه ثبت ادعای مخترع به ثبت می رسد ماده ٣٦ قانون ثبت علایم تجارتی و اختراعات مقرر می دارد كه : ورقه ( سند) اختراع به هیچ وجه برای قابل استفاده بودن و یا جدید بودن و یا حقیقی بودن اختراع سندیت ندارد و همچنین ورقه اختراع مزبور به هیچ وجه دلالت بر این نمیكند كه تقاضا كننده یا موكل او مخترع واقعی می باشد و یا شرح اختراع یا نقشه های آن صحیح است و اشخاص ذینفع می توانند نسبت به موارد مزبور در محكمه ابتدایی تهران اقامه دعوی كرده و خلاف آنرا ثابت نمایند.
باعنایت به ماده فوق الذكر روش ثبت اختراعدر ایران روش اعلامی می باشد مخترع موظف است كه مدارك اختراع ادعایی خود را به اداره مالیكت صنعتی ارائه نماید و اداره مالیكت صنعتی با بررسی ادعای مخترع در سوابق ثبتی خود یشرط اینكه اختراع مذكور قبلا بنام دیگری به ثبت نرسیده باشد اقدام به ثبت اختراع خواهد نمود و سند اختراع (ورقه) به نام مخترع را صادر خواهد كرد در این حالت اداره مالكیت صنعتی كه مسئولیت صدور ورقه (سند) اختراع را بعهده دارد مسئول صحت وسقم اختراع مخترع نمی باشد بلكه مخترع شخصا پاسخگو خواهد بود و اگر شخص یا اشخاصی ادعایی نسبت به اختراع ثبت شده دارند باید درمحاكم ذیصلاح قضایی مستقر در تهران با خوانده قرار دادن مخترع اقامه دعوی نمایند و نتیجه رسیدگی و صدور حكم قطعی بیانگر واقعیت امر خواهد بود.

همچنین وفق ماده ٣٧ قانون ثبت علایم تجارتی و اختراعات در صورتی كه :

• ·الف: اختراع اختراع جدید نباشد.
• ·ب: وقتی كه ورقه ( سند) اختراع جهت امور نقشه های مالی و اختراعات مخل انتظامات عمومی و فرمولها و ترتیبات دوایی صادر شده باشد.
• ·ج: وقتی كه اختراع بطریقه علمی صرف بوده و قابلیت استفاده عملی صنعتی یا فلاحتی (كشاورزی ) نداشته باشد.
• ·د: وقتی كه پنج سال از صدور ورقه (سند) اختراع گذشته و بموقع استفاده عملی گذاشته نشده باشد هر ذینفعی می تواند به مراجع قضایی ذیصلاح در تهران رجوع و تقاضای صدور حكم دال بر بطلان ورقه اختراع صادر شده از اداره مالكیت صنعتی بنماید با توجه به مراتب مذكور روش ثبت اختراع در ایران بنحو اعلامی بوده و هر گونه ادعایی در محاكم قضایی مطرح و مورد رسیدگی قضایی قرار خواهد گرفت.

روش تحقیقی: بعضی از كشورها با بهره جستن از وسایل و امكانات و آزمایشگاه های مختلف در زمینه های متفاوت نسبت به بررسی ماهوی اختراع مخترع اقدام می نمایند و آزمایشات مدت مدیدی بطول می انجامد تا ادعای مخترع در خصوص اختراعش مورد بررسی قرار گرفته و صحت یا سقم ادعایش مشخص شود.
در این نظام سعی می شود كه اختراع قبل از ثبت بطور محرمانه نگهداری و حق تقدمی برای ثبت جهت متقاضی منظور شود و اگر ادعای مخترع مقرون به صحت نتشخیص داده شد نسبت به ثبت از تاریخ تقاضا و چنانچه ادعای مخترع صحت نداشته باشد نسبت به رد اختراع اقدام می گردد. در برخی از كشورها از هر دو روش استفاده می گردد مثلا در سوئیس در مورد اختراعاتی كه در زمینه ساعت و دارو انجام می گیرد روش تحقیقی ودر سایر زمینه ها با استفاده از روش اعلامی نسبت به ثبت اقدام می شود. بهره جویی از روش اعلامی و تحقیقی هر كدام مزایا و معایبی دارد كه ذكر آن در حوصله این مقال نمی گنجد قدر مسلم قانونگذار هر گشور استفاده از یكی از دو روش فوق را متناسب با مقتضیات ومصلحتهای خاص خود بر می گزیند ومقررات خاص آن را برای همگان لازم الاتباع می شمارد.